Ngày càng nhiều lô thép xuất khẩu bị khách hàng yêu cầu bổ sung dữ liệu phát thải trước khi thông quan. Đó là dấu hiệu cho thấy ESG đã trở thành điều kiện thực tế, không còn là khái niệm xa vời đối với các nhà máy thép Việt Nam.
1. ESG là gì và vì sao ngành thép không thể đứng ngoài?
ESG là viết tắt của Environmental (Môi trường), Social (Xã hội) và Governance (Quản trị), 3 nhóm tiêu chí dùng để đánh giá mức độ phát triển bền vững và trách nhiệm của một doanh nghiệp, bên cạnh các chỉ số tài chính truyền thống. Với một nhà máy sản xuất thép, ESG không phải khái niệm trừu tượng, mà gắn trực tiếp với những gì đang diễn ra mỗi ngày trong xưởng:
- Environmental: Lượng điện tiêu thụ, khí thải từ lò cắt và hàn, chất thải sơn, phun bi, nước thải xử lý bề mặt.
- Social: An toàn lao động tại xưởng gia công và công trường lắp dựng, điều kiện làm việc, chế độ cho công nhân.
- Governance: Minh bạch trong quy trình sản xuất, kiểm soát chất lượng, hồ sơ truy xuất nguồn gốc vật liệu.
Ngành thép không thể đứng ngoài xu hướng này vì đây là một trong những ngành công nghiệp phát thải carbon và tiêu thụ năng lượng thuộc nhóm cao nhất, đồng thời nằm sâu trong chuỗi cung ứng của hầu hết các ngành khác, từ xây dựng, năng lượng đến logistics.
2. Vì sao ESG tác động mạnh đến ngành thép?
3 nguồn áp lực chính đang khiến ESG trở thành bài toán chi phí thực sự với doanh nghiệp thép:
- Áp lực thị trường: Khách hàng quốc tế, đặc biệt tại Singapore, Australia, EU, ngày càng yêu cầu dữ liệu phát thải và hồ sơ bền vững như một điều kiện xét thầu.
- Áp lực pháp lý: Các cơ chế như thuế carbon biên giới đang buộc nhà xuất khẩu công khai dữ liệu phát thải cho từng lô hàng.
- Áp lực chuỗi cung ứng: Tổng thầu EPC và chủ đầu tư FDI thường phải báo cáo phát thải gián tiếp, nên họ chọn nhà cung cấp thép có khả năng cung cấp dữ liệu rõ ràng.
Nói cách khác, ESG biến vấn đề môi trường thành bài toán chi phí trực tiếp: chi phí năng lượng, chi phí đầu tư công nghệ giảm phát thải, chi phí làm báo cáo và kiểm định. Với các đơn vị xuất khẩu kết cấu thép sang những thị trường có tiêu chuẩn kỹ thuật khắt khe như Singapore hay Australia, dữ liệu phát thải và hồ sơ xanh đang dần trở thành một phần không thể thiếu bên cạnh chứng chỉ CO/CQ, ASTM, JIS hay EN quen thuộc.
3. ESG đang thay đổi ngành thép theo những hướng nào?
3.1. Thay đổi trong công nghệ sản xuất và kiểm soát phát thải
Nhiều nhà máy thép đang tối ưu lại quy trình cắt, hàn, phun bi và sơn để giảm tiêu hao điện, giảm phế liệu và hạn chế phát thải bụi sơn, khí hàn. Đầu tư vào máy CNC plasma, dây chuyền hàn tự động không chỉ để tăng năng suất mà còn giúp kiểm soát chính xác lượng vật liệu và năng lượng sử dụng cho từng cấu kiện.
3.2. Thay đổi trong cách đo lường
Dữ liệu phát thải, mức tiêu thụ năng lượng theo từng tấn thép, và khả năng truy xuất nguồn gốc nguyên liệu đang trở thành yêu cầu cơ bản trong bộ hồ sơ kỹ thuật gửi cho khách hàng quốc tế.
3.3. Thay đổi trong quản trị và tiêu chuẩn bán hàng
Doanh nghiệp thép giờ đây không chỉ bán một cấu kiện thép đạt tiêu chuẩn kích thước và tải trọng, mà còn phải chứng minh được sự minh bạch trong quy trình sản xuất, hệ thống quản lý chất lượng và năng lực đáp ứng các yêu cầu bền vững của bên mua. Ví dụ thực tế: một nhà máy kết cấu thép xuất khẩu sang Australia thường phải cung cấp đầy đủ hồ sơ WPS, PQR, kết quả kiểm tra không phá hủy (NDT) song song với các cam kết về an toàn lao động và môi trường sản xuất.
4. CBAM và ResponsibleSteel đang tạo sức ép gì?
2 khái niệm thường được nhắc đến khi nói về ESG trong ngành thép là CBAM và ResponsibleSteel. Đây là hai khái niệm khác nhau, phục vụ hai mục đích khác nhau, nhưng cùng gây sức ép buộc doanh nghiệp thép phải minh bạch hơn về dữ liệu môi trường.
CBAM (Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon) là chính sách của Liên minh châu Âu, yêu cầu nhà nhập khẩu một số mặt hàng công nghiệp, trong đó có thép, phải khai báo và dần trả phí tương ứng với lượng phát thải carbon phát sinh trong quá trình sản xuất. Đây là sức ép mang tính pháp lý và thị trường, ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng cạnh tranh về giá của thép xuất khẩu vào EU.
ResponsibleSteel là một bộ tiêu chuẩn chứng nhận chuyên ngành thép, đánh giá doanh nghiệp trên nhiều tiêu chí về môi trường, an toàn lao động, quyền con người và quản trị trong toàn bộ chuỗi sản xuất. Nếu CBAM là áp lực từ bên ngoài buộc doanh nghiệp phải hành động, thì ResponsibleSteel là công cụ để doanh nghiệp chủ động chứng minh năng lực bền vững của mình với khách hàng và thị trường.
Với doanh nghiệp thép Việt Nam đang xuất khẩu sang các thị trường như Indonesia, Philippines, Australia hay Singapore, việc chủ động xây dựng dữ liệu phát thải và lộ trình giảm phát thải rõ ràng ngay từ bây giờ sẽ giúp giữ vững vị trí trong chuỗi cung ứng, thay vì bị động chạy theo yêu cầu khi đối tác đặt ra.
5. Doanh nghiệp thép nên làm gì ngay?
ESG có thể được triển khai theo từng bước, ưu tiên những việc tạo ra kết quả rõ ràng đầu tiên:
- Đo lường trước: Bắt đầu từ kiểm kê phát thải và mức tiêu thụ năng lượng theo từng công đoạn sản xuất, bao gồm cắt, hàn, phun bi và sơn.
- Tối ưu vận hành: Rà soát quy trình để giảm hao phí vật liệu, điện năng và nước, vì đây là hạng mục mang lại kết quả ngắn hạn và tiết kiệm chi phí.
- Chuẩn hóa hồ sơ quản trị: Hệ thống hóa tài liệu ISO, quy trình an toàn lao động, hồ sơ truy xuất nguồn gốc để sẵn sàng đáp ứng khi khách hàng hoặc đối tác yêu cầu.
Với các nhà máy đã vận hành theo ISO 9001:2015 và có kinh nghiệm xuất khẩu theo tiêu chuẩn ASTM, JIS, EN, phần nền tảng về quản trị và kiểm soát chất lượng đã có sẵn. Việc cần làm lúc này là bổ sung lớp dữ liệu về môi trường và mở rộng hồ sơ minh bạch để đáp ứng yêu cầu ESG ngày càng phổ biến từ khách hàng quốc tế.
ESG không chỉ là áp lực tuân thủ, mà đang trở thành một bộ lọc mới của thị trường thép toàn cầu, nơi khách hàng chọn nhà cung cấp không chỉ dựa trên giá và chất lượng, mà còn dựa trên mức độ minh bạch và trách nhiệm trong sản xuất. Doanh nghiệp thép chuyển đổi sớm, dù chỉ bắt đầu từ những bước đo lường và tối ưu cơ bản, sẽ có lợi thế dài hạn về đơn hàng, chi phí vận hành và uy tín với đối tác trong nước lẫn quốc tế.