Từ năm 2020 đến nay, bệnh TPD đã khiến nhiều trại sản xuất tôm giống lao đao vì tôm chết hàng loạt chỉ sau một đến hai ngày phát bệnh và đến nay vẫn chưa có thuốc đặc trị. Bài viết này tổng hợp thông tin cốt lõi về bệnh TPD trên tôm giống: cách nhận biết, nguyên nhân và biện pháp phòng ngừa hiệu quả, giúp người nuôi chủ động bảo vệ đàn tôm ngay từ khâu con giống.
1. Bệnh TPD trên tôm giống là gì?
TPD (Translucent Post-larvae Disease) là bệnh nhiễm khuẩn cấp tính, gây chết nhanh với tỷ lệ rất cao trên tôm thẻ chân trắng ở giai đoạn hậu ấu trùng. Vì cơ thể tôm bệnh trở nên trong suốt bất thường, người nuôi tôm còn gọi đây là bệnh mờ đục hậu ấu trùng hoặc bệnh thủy tinh.
Bệnh được ghi nhận lần đầu tại Quảng Đông và Quảng Tây (Trung Quốc) vào tháng 3/2020, sau đó lan nhanh sang các vùng nuôi khác qua đường vận chuyển tôm giống. Tại Việt Nam, TPD xuất hiện tại một số trại giống khu vực miền Trung từ tháng 4/2023 và được ghi nhận thêm ở Đồng bằng sông Cửu Long vào tháng 9 cùng năm. Đối tượng nhiễm bệnh chủ yếu là tôm thẻ chân trắng (Litopenaeus vannamei) ở giai đoạn hậu ấu trùng (PL) trong trại giống hoặc mới thả nuôi, không phải tôm trưởng thành.
2. Dấu hiệu nhận biết tôm giống bị TPD
Dấu hiệu đặc trưng nhất là cơ thể tôm chuyển trong suốt hoặc mờ đục bất thường, có thể nhìn thấy rõ nội tạng bên trong. Gan tụy nhạt màu dần, chuyển sang trắng hoặc gần như không màu; ruột trống rỗng dù tôm vẫn được cho ăn đầy đủ.
Về hành vi, tôm bệnh bơi yếu, lờ đờ, phản xạ kém khi khuấy nước, có xu hướng tấp mé hoặc chìm xuống đáy bể, đồng thời giảm ăn rõ rệt. Bệnh diễn ra rất nhanh: tỷ lệ chết có thể lên đến 60% chỉ trong 24 giờ đầu sau khi xuất hiện triệu chứng, và 90-100% trong vòng 2-3 ngày nếu không được kiểm soát kịp thời. Đây là lý do TPD được xem là một trong những bệnh nguy hiểm nhất ở giai đoạn sản xuất giống hiện nay.
3. Nguyên nhân gây bệnh TPD: Những nguy cơ tiềm ẩn ngay trong ao nuôi của bạn
- Thời tiết biến động, giao mùa: Mưa lớn kéo dài, nắng nóng gay gắt hoặc những đợt chuyển mùa làm nhiệt độ và độ mặn nước thay đổi đột ngột, khiến tôm dễ bị sốc, giảm sức đề kháng.
- Chất lượng nước suy giảm: Nước ao/bể tích tụ nhiều chất hữu cơ, khí độc (NH3, NO2, H2S) tăng cao do thức ăn dư thừa, tảo tàn, phân tôm phân hủy lâu ngày mà không được xử lý.
- Mật độ nuôi quá dày: Thả nuôi với mật độ cao khiến tôm cạnh tranh oxy, thức ăn và không gian sống, gây stress kéo dài (môi trường lý tưởng để vi khuẩn cơ hội bùng phát).
- Vệ sinh ao/bể và dụng cụ chưa đảm bảo: Ao/bể chưa được xử lý, khử trùng kỹ trước vụ nuôi mới; dùng chung dụng cụ (vợt, ống xi phông, máy sục khí...) giữa các ao/bể mà không sát khuẩn, tạo đường lây lan mầm bệnh.
- Hệ vi sinh trong ao mất cân bằng: Lạm dụng hóa chất, kháng sinh không đúng cách vô tình tiêu diệt luôn cả vi sinh vật có lợi, khiến các chủng Vibrio gây hại dễ chiếm ưu thế và phát triển mạnh hơn.
4. Cách xử lý khi nghi tôm giống bị TPD
Khi phát hiện dấu hiệu nghi ngờ, việc đầu tiên là cách ly ngay bể hoặc đàn nghi nhiễm khỏi khu vực ương nuôi còn lại, không dùng chung vợt, ống xi phông, máy sục khí hay nguồn nước với các bể khác. Đây là bước quan trọng vì TPD hiện chưa có thuốc đặc trị, nên khống chế đường lây lan quan trọng hơn nhiều so với việc tìm cách chữa.
Song song đó, cần tăng cường khử trùng nước và dụng cụ bằng chlorine, ozone hoặc tia UV để hạn chế vi khuẩn phát tán ra môi trường xung quanh. Nếu nghi ngờ, nên gửi mẫu xét nghiệm PCR tại các đơn vị chuyên ngành để xác định chính xác, thay vì chỉ dựa vào quan sát bằng mắt. Với đàn đã xét nghiệm dương tính hoặc tỷ lệ chết tăng nhanh không kiểm soát được, phần lớn trại giống khuyến cáo loại bỏ toàn bộ đàn thay vì cố giữ lại, nhằm tránh phát tán mầm bệnh ra vùng nuôi thương phẩm.
5. Cách phòng bệnh TPD hiệu quả
Vì chưa có thuốc đặc trị, phòng bệnh vẫn là giải pháp hiệu quả nhất đối với TPD. Dưới đây là một số phương pháp mà các trại nuôi tôm giống có thể áp dụng để ngăn ngừa căn bệnh trên:
- Về quản lý bể ương, nước cần được xử lý và khử trùng kỹ trước khi đưa vào sử dụng, Chlorine là một trong những sản phẩm khử trùng nước phổ biến và hiệu quả nhất hiện nay, có khả năng diệt trừ các vi khuẩn gây bệnh.
- Quy trình rửa Nauplius phải thực hiện đúng cách, mật độ ương nuôi giữ ở mức hợp lý để giảm stress cho tôm.
- Bổ sung định kỳ các chủng vi sinh có lợi như Bacillus cũng giúp cạnh tranh không gian sống và kìm hãm Vibrio gây hại phát triển.
- Cuối cùng, an toàn sinh học cần được xây dựng đồng bộ ngay từ đầu: kiểm soát chặt nguồn thức ăn tươi sống, hạn chế người và dụng cụ di chuyển tự do giữa các khu vực trại, đồng thời vệ sinh định kỳ toàn bộ hệ thống bể và đường ống.
TPD hiện là một trong những thách thức lớn nhất với ngành sản xuất tôm giống, vì bệnh chưa có thuốc đặc trị và có thể gây chết hàng loạt chỉ trong vài ngày. Tuy nhiên, người nuôi không hoàn toàn bị động: nhận biết sớm dấu hiệu, phòng bệnh TPD hiệu quả bằng cách giải pháp như quản lý bể ương hay giữ an toàn sinh học chặt chẽ. Đầu tư đúng ngay từ khâu con giống chính là cách giảm rủi ro cho cả vụ nuôi về sau.